برخی آثار تاریخی بیش از آنکه به واسطه ابعاد، تزئینات یا فناوری ساخت خود در حافظه جمعی ماندگار شوند، به دلیل رابطه ای که با بستر طبیعی برقرار کرده اند، اهمیت می یابند. در چنین نمونه هایی، معماری نه به عنوان عنصری مستقل، بلکه به عنوان بخشی از یک منظومه طبیعی و فرهنگی قابل درک است؛ منظومه ای که از توپوگرافی، پوشش گیاهی، اقلیم، مسیر حرکت و تجربه حضور انسان شکل می گیرد.
صومعه سوملا (Sumela Monastery) را می توان یکی از شاخص ترین نمونه های این رویکرد دانست؛ مجموعه ای که در دل دیواره های سنگی کوهستان ماچکا و در میان جنگلهای انبوه دریای سیاه شکل گرفته و طی بیش از شانزده قرن، رابطه خود را با محیط طبیعی حفظ کرده است. از همین رو، ارزش صومعه سوملا تنها در معماری آن خلاصه نمی شود، بلکه در پیوندی نهفته است که میان طبیعت، معنویت و سکونت انسانی برقرار کرده است.
صومعه سوملا در دامنه رشته کوههای پونتیک و در محدوده پارک ملی آلتیندره، در حدود ۴۵ کیلومتری جنوب شهر ترابزون قرار دارد. این مجموعه در ارتفاعی نزدیک به ۱۲۰۰ متر از سطح دریا و بر دیوارهای سنگی مشرف به دره آلتیندره ساخته شده است. منابع تاریخی، بنیان اولیه صومعه را به قرن چهارم میلادی و دوران امپراتوری روم شرقی نسبت می دهند؛ هرچند بخش عمده آنچه امروز دیده میشود، حاصل توسعه های دوره امپراتوری ترابیزون در سده های سیزدهم و چهاردهم میلادی و همچنین مرمت های دوره عثمانی است.
این مجموعه در طول قرنها علاوه بر کارکرد مذهبی، محل زندگی راهبان، آموزش الهیات، نگهداری نسخه های خطی و تولید آثار هنری مذهبی بوده و از مهمترین مراکز رهبانی مسیحیت ارتدوکس در منطقه دریای سیاه به شمار می آمده است.
با این حال، پیش از آنکه عظمت معماری صومعه سوملا توجه بازدیدکننده را جلب کند، پرسشی در ذهن شکل می گیرد؛ چرا چنین مکانی برای احداث یک صومعه انتخاب شده است؟ امروزه دسترسی به مجموعه از طریق مسیرهای ساماندهی شده، پله های چوبی و امکانات گردشگری انجام می شود، اما تصور اینکه راهبان بیش از هزار و ششصد سال پیش چگونه خود را به چنین نقطه ای می رساندند، کنجکاوی هر بازدیدکننده ای را بر می انگیزد.
بررسی منابع تاریخی نشان می دهد که در گذشته نیز دسترسی به صومعه از طریق مسیرهای باریک کوهستانی، پلکانهای سنگی و راههای طبیعی دامنه کوه امکانپذیر بوده است؛ مسیرهایی که عبور از آنها آسان نبود. با این حال، همین دشواری بخشی از فلسفه انتخاب مکان به شمار می رفت.
در سنت رهبانی مسیحیت شرقی، صومعهها معمولاً در نقاطی دور از مراکز سکونت، در دل کوهستان یا جنگل ساخته می شدند تا سکوت، خلوت، انزوا و فاصله از زندگی روزمره، زمینه ای برای عبادت، مراقبه و زندگی معنوی را فراهم آورد. بنابراین، انتخاب چنین موقعیتی را نمی توان صرفاً نتیجه ملاحظات دفاعی یا محدودیتهای طبیعی دانست؛ بلکه این ویژگیها با شیوه زندگی رهبانی و جهان بینی معنوی آن دوره پیوندی مستقیم داشته اند.
تجربه حضور در صومعه سوملا نیز دقیقاً از همین مسیر آغاز می شود. پس از ورود به پارک ملی آلتیندره، حرکت در میان جنگلهای انبوه راش، بلوط و کاج آغاز می شود؛ جایی که صدای رودخانه، رطوبت هوا، مه کوهستان و تغییر تدریجی شیب زمین، به آرامی مخاطب را از فضای روزمره جدا می کند.
نکته قابل توجه آن است که در بخش عمده مسیر، ساختمان صومعه در میدان دید قرار ندارد و تنها پس از طی چند پیچ و تغییر زاویه دید، ناگهان در دل دیواره سنگی آشکار می شود. همین آشکار شدن تدریجی، کیفیت تجربه فضا را شکل می دهد و سبب می شود مسیر دسترسی، خود به بخشی از روایت معماری تبدیل شود؛ گویی طبیعت، مخاطب را پیش از ورود به بنا برای مواجهه با آن آماده می کند.
زمانی که صومعه سوملا به طور کامل نمایان می شود، نخستین نکته ای که توجه را جلب می کند، نه ابعاد ساختمان، بلکه نحوه استقرار آن در دل صخره است. بر خلاف بسیاری از بناهای تاریخی که با ایجاد سکویی مصنوعی یا تسطیح زمین ساخته شده اند، در سوملا، معماری خود را با ویژگیهای طبیعی بستر تطبیق داده است. دیواره سنگی بخشی از کالبد بنا را تشکیل می دهد و فضاهای مختلف مجموعه در امتداد ناهمواری های طبیعی کوه سازمان یافته اند. از همین رو، مرز میان آنچه طبیعت ساخته و آنچه انسان افزوده است، در بسیاری از بخشها به دشواری قابل تشخیص است.
کریستین نوربرگ شولتز در کتاب “روح مکان؛ به سوی پدیدارشناسی معماری” معتقد است که هویت هر مکان از تعامل میان ویژگیهای طبیعی، فرهنگ و تجربه زیسته انسان شکل می گیرد. صومعه سوملا را می توان نمونه ای روشن از این دیدگاه دانست. اگر این مجموعه را از جنگل، صخره، دره و مسیر دسترسی آن جدا کنیم، بخش مهمی از معنای خود را از دست خواهد داد. آنچه سوملا را به اثری ماندگار تبدیل کرده، صرفاً معماری آن نیست، بلکه رابطه ای است که طی قرنها میان کالبد بنا و محیط طبیعی پیرامون آن شکل گرفته است.
بستر، سازماندهنده کالبد بنای صومعه سوملا
یکی از مهمترین ویژگیهای صومعه سوملا، نحوه شکل گیری فضاهای معماری بر اساس ویژگیهای طبیعی سایت است. در بسیاری از بناهای تاریخی، ابتدا زمینی مناسب برای ساخت انتخاب شده و سپس ساختمان بر روی آن استقرار یافته است؛ اما در سوملا، به نظر می رسد روند شکل گیری معماری مسیری متفاوت را طی کرده است. در اینجا، صخره، شیب زمین و محدودیتهای طبیعی نه مانعی برای ساخت، بلکه عاملی تعیین کننده در سازماندهی فضاها بوده اند. معماری به جای آنکه طبیعت را تغییر دهد، خود را با آن سازگار کرده است.
مجموعه سوملا از فضاهای متعددی همچون کلیسای اصلی، نمازخانه های کوچک، کتابخانه، آشپزخانه، اتاقهای اقامت راهبان، انبارها، آب انبار و فضاهای خدماتی تشکیل شده است. این بخشها برخلاف بسیاری از بناهای مذهبی که بر اساس نظمی کاملاً متقارن شکل گرفته اند، متناسب با ظرفیتهای طبیعی دامنه کوه و دیواره صخره ای توسعه یافته اند. در نتیجه، حرکت در مجموعه، تجربه ای پویا و متنوع ایجاد می کند؛ به گونهای که بازدیدکننده در هر بخش با کیفیت فضایی و چشم اندازی متفاوت رو به رو می شود.
در این مجموعه، انتخاب مصالح نیز کاملاً تابع شرایط بستر بوده است. استفاده گسترده از سنگ، علاوه بر آنکه پاسخ مناسبی به شرایط اقلیمی و سازه ای منطقه محسوب می شود، باعث شده است که بنا از نظر رنگ، بافت و جنس، امتداد طبیعی صخره به نظر برسد. حتی در بسیاری از قسمتها، تشخیص مرز میان سنگ طبیعی کوه و دیوارهای ساخته شده به آسانی ممکن نیست. این هماهنگی سبب شده است که صومعه سوملا نه به عنوان حجمی مستقل، بلکه به عنوان جزئی از چشم انداز طبیعی خوانده شود.
نحوه ورود نور به فضاهای داخلی نیز از ویژگیهای قابل توجه مجموعه است. به دلیل استقرار بنا در دل صخره و محدودیت های طبیعی سایت، نور از روزنه ها و بازشوهای محدود وارد فضا می شود و روشنایی یکنواختی ایجاد نمی کند. همین کیفیت نور، در کنار دیوارهای سنگی و نقاشیهای دیواری، فضایی آرام و متأملانه پدید آورده که با کارکرد عبادی مجموعه هماهنگ است. در اینجا نور تنها نقش روشنایی ندارد، بلکه به یکی از عناصر شکل دهنده تجربه فضایی تبدیل می شود.
نقاشیهای دیواری کلیسای اصلی نیز بخشی جدایی ناپذیر از هویت معماری صومعه سوملا هستند. این نقاشیها که روایتهایی از زندگی حضرت مسیح، حضرت مریم و قدیسان مسیحی را به تصویر می کشند، علاوه بر ارزش تاریخی و هنری، در سازماندهی تجربه معنوی فضا نیز نقش دارند. ترکیب این تصاویر با سطوح سنگی، نور محدود و سکوت محیط، فضایی ایجاد می کند که در آن مرز میان معماری، هنر و آیین مذهبی تا حد زیادی از میان می رود.
منظر، طبیعت و تجربه مکان
ارزش صومعه سوملا تنها در معماری آن خلاصه نمی شود؛ بلکه بخش مهمی از اهمیت این مجموعه در تجربه ای نهفته است که از حضور همزمان انسان در طبیعت و معماری شکل می گیرد. در اینجا، جنگل، صخره، مه، صدای رودخانه و چشم انداز گسترده دره، صرفاً عناصر پیرامونی بنا نیستند، بلکه هر یک در ادراک فضا سهم دارند. به همین دلیل، تجربه سوملا از نخستین گام در مسیر کوهستان آغاز می شود و تا لحظه خروج از مجموعه ادامه می یابد.
در طول بازدید، بارها این احساس به وجود می آید که اگر هر یک از این عناصر طبیعی حذف شوند، کیفیت مکان نیز دگرگون خواهد شد. اگر صومعه در دشتی هموار ساخته می شد، یا اگر جنگلهای انبوه و دیواره های سنگی پیرامون آن وجود نداشتند، بدون تردید تجربه حضور در آن نیز متفاوت بود. همین وابستگی عمیق به بستر طبیعی است که صومعه سوملا را به نمونه ای شاخص از یک منظر فرهنگی تبدیل کرده است؛ جایی که ارزش اثر نه تنها در کالبد معماری، بلکه در پیوند میان طبیعت، تاریخ و فرهنگ نهفته است.
امروزه افزایش شمار گردشگران، حفاظت از این مجموعه را با چالشهای تازه ای رو به رو کرده است. ایجاد مسیرهای دسترسی ایمن، سکوی بازدید، خدمات گردشگری و امکانات حفاظتی، حضور بازدیدکنندگان را آسان تر کرده است؛ اما همزمان، این پرسش را نیز مطرح می کند که چگونه می توان میان حفاظت از میراث تاریخی و حفظ کیفیت طبیعی محیط تعادل برقرار کرد. تجربه صومعه سوملا نشان می دهد که حفاظت از چنین آثاری تنها به مرمت دیوارها یا نقاشیهای دیواری محدود نمی شود، بلکه نگهداری از جنگل، چشم انداز، مسیرهای طبیعی و کیفیت تجربه فضایی نیز بخشی از فرآیند حفاظت به شمار می آید.
بازاندیشی در تجربه فضا
صومعه سوملا نمونه ای ارزشمند از یک معماری است که کیفیت آن بیش از هر چیز از شناخت دقیق مکان سرچشمه می گیرد. در این مجموعه، طبیعت به پس زمینه معماری تقلیل نیافته، بلکه به یکی از عناصر اصلی شکل دهنده فضا تبدیل شده است. شاید به همین دلیل باشد که آنچه پس از پایان بازدید در ذهن باقی می ماند، تنها تصویر ساختمان نیست؛ بلکه مجموعه ای از تجربه ها شامل مسیر کوهستان، صدای آب، سکوت جنگل، صخره های عظیم و حضور آرام بنا در دل طبیعت است.
تجربه صومعه سوملا یادآور این نکته است که کیفیت معماری تنها در فرم، ابعاد یا فناوری ساخت خلاصه نمی شود، بلکه به توانایی آن در برقراری رابطه ای معنادار با بستر طبیعی و فرهنگی وابسته است. ماندگاری این مجموعه نیز بیش از هر چیز حاصل همین همزیستی هوشمندانه میان انسان، معماری و محیط طبیعی است؛ رابطه ای که پس از گذشت قرنها همچنان اصالت و تأثیرگذاری خود را حفظ کرده است.
منابع
- نوربرگ شولتز، کریستین. 1404. روح مکان: به سوی پدیدارشناسی معماری. مترجم: محمدرضا شیرازی. انتشارات:رخداد نو.
- Özgüven, Burcu. Sumela Monastery: A Byzantine Monastery in the Black Sea Region
- Turkish Ministry of Culture and Tourism
- UNESCO World Heritage Centre. Tentative List: Sümela Monastery (Turkey)
مقاله حاضر، دستاورد سفر پژوهشی جمعی از دانشجویان معماری منظر دانشگاه های بینالمللی امام خمینی، شهید رجایی، تهران، شهید بهشتی و دانشگاه آزاد واحد علوم تحقیقات به کشورهای ترکیه، گرجستان و ارمنستان در تابستان 1402 است که با راهنمایی دکتر سید بهشید حسینی، دکتر محمدرضا مهربانی گلزار و دکتر مهدی فاطمی تنظیم شده است.
