متسختا، پایتخت باستانی گرجستان، از کهن ترین سکونتگاه های انسانی در منطقه قفقاز و یکی از مهمترین مراکز شکل گیری هویت فرهنگی و مذهبی این کشور به شمار می آید. این شهر که در حدود بیست کیلومتری شمال غرب تفلیس و در محل تلاقی دو رودخانه کورا (متکواری) و آراگوی قرار گرفته است، از سده های پیش از میلاد تاکنون نقشی تعیینکننده در تاریخ گرجستان داشته است.
اهمیت متسختا تنها به قدمت تاریخی آن محدود نمی شود؛ بلکه جایگاه ویژه آن در پذیرش مسیحیت به عنوان دین رسمی گرجستان در اوایل قرن چهارم میلادی، این شهر را به یکی از مهمترین مراکز مذهبی قفقاز تبدیل کرده است. مجموعه بناهای تاریخی متسختا، شامل صومعه جواری، کلیسای جامع سوتیتسخولی و صومعه سامتاورو، به دلیل ارزش استثنایی تاریخی، معماری و فرهنگی، در سال ۱۹۹۴ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیدند و امروزه از مهمترین نمونه های منظر فرهنگی در منطقه به شمار می روند.
آنچه متسختا را از بسیاری از شهرهای تاریخی متمایز می کند، صرفاً وجود بناهای ارزشمند مذهبی نیست؛ بلکه رابطه عمیق میان این بناها، بستر طبیعی و تداوم زندگی در شهر است. برخلاف شهرهایی که آثار تاریخی آنها به عناصر منفردی در میان توسعه های جدید تبدیل شده اند، در متسختا هنوز می توان پیوند میان رودخانه ها، توپوگرافی، فضاهای مذهبی، بافت تاریخی و زندگی روزمره را به صورت یک نظام منسجم مشاهده کرد. در اینجا، طبیعت تنها زمینه ای برای استقرار بناها نیست، بلکه بخشی از هویت مکان محسوب می شود و معماری نیز در تعامل با همین بستر طبیعی معنا پیدا می کند.
در جریان بازدید میدانی، نخستین ویژگی که توجه را جلب می کرد، آرامش حاکم بر فضای شهر بود. خیابانهای سنگفرش، خانه های کم ارتفاع، میدانهای کوچک، مغازه های محلی و حضور گردشگران، فضایی ایجاد کرده بودند که با وجود استقبال بازدیدکنندگان، همچنان مقیاس انسانی خود را حفظ کرده بود. برخلاف بسیاری از شهرهای تاریخی که گردشگری بر کیفیت زندگی روزمره غلبه کرده است، در متسختا احساس می شد که زندگی شهری همچنان جریان طبیعی خود را ادامه می دهد و بناهای تاریخی نیز بخشی از این زندگی هستند، نه صرفاً آثاری برای بازدید گردشگران.
یکی از مهمترین تجربه های این سفر، حضور در صومعه جواری بود؛ بنایی که بر فراز تپه ای مشرف به محل تلاقی دو رودخانه ساخته شده است. پیش از آنکه معماری صومعه دیده شود، چشم انداز گسترده پیرامون آن توجه مخاطب را جلب می کند. از این نقطه، شهر متسختا، مسیر دو رودخانه و رشته کوههای اطراف به صورت یک تصویر واحد دیده می شوند؛ تصویری که در آن، مرزی میان طبیعت و معماری احساس نمی شود.
انتخاب این مکان برای احداث صومعه را نمی توان صرفاً تصمیمی عملکردی یا دفاعی دانست، بلکه به نظر می رسد انتخاب موقعیت، خود بخشی از اندیشه شکل دهنده بنا بوده است؛ اندیشه ای که طبیعت را عنصری جدایی ناپذیر از تجربه معنوی تلقی می کند.
از دیدگاه معماری منظر، متسختا نمونه ای شاخص از آن چیزی است که کارل زاور، جغرافیدان و نظریه پرداز برجسته آمریکایی، در مقاله مشهور “ریخت شناسی منظر” با عنوان “منظر فرهنگی” معرفی می کند. زاور معتقد است که منظر، حاصل تعامل مستمر طبیعت و فرهنگ است؛ به بیان دیگر، طبیعت بستر اولیه را فراهم می کند و فرهنگ انسانی، در طول زمان، آن را دگرگون ساخته و به منظری فرهنگی تبدیل میکند. در چنین نگاهی، ارزش یک مکان نه صرفاً در ویژگیهای طبیعی آن است و نه تنها در آثار ساخته شده توسط انسان، بلکه در رابطه ای است که میان این دو شکل می گیرد.
متسختا نمونه ای روشن از این مفهوم است. رودخانه ها، توپوگرافی، ارتفاعات و پوشش طبیعی منطقه، زمینه شکل گیری سکونت را فراهم کرده اند و در ادامه، معماری مذهبی، آیینهای دینی، فضاهای شهری و زندگی اجتماعی، این بستر طبیعی را به یک منظر فرهنگی تبدیل کرده اند. به همین دلیل، هنگام مشاهده شهر از فراز صومعه جواری، مخاطب تنها مجموعه ای از ساختمانها یا چشم اندازی طبیعی را نمی بیند، بلکه حاصل قرنها تعامل میان انسان، طبیعت و فرهنگ را در قالب یک تصویر واحد تجربه می کند.
تجربه شهر متسختا از دیدگاه معماری منظر
منظر متسختا تنها حاصل کنار هم قرار گرفتن چند بنای تاریخی در یک بستر طبیعی نیست، بلکه نتیجه تعامل چندین قرن میان طبیعت، سکونت، آیینهای مذهبی و زندگی اجتماعی است. همین ویژگی سبب شده است که یونسکو ارزش این شهر را صرفاً در معماری بناهای آن نداند، بلکه ارتباط میان آثار تاریخی، توپوگرافی، رودخانهها و بافت شهری را نیز بخشی از ارزش جهانی آن معرفی کند. در چنین رویکردی، حفاظت از متسختا به معنای حفاظت از یک کلیسا یا صومعه منفرد نیست، بلکه حفظ تمام نظام فضایی و فرهنگی شهر اهمیت پیدا میکند.
صومعه جواری، که بر فراز ارتفاعات مشرف به شهر قرار گرفته، نمونه ای شاخص از شناخت دقیق ویژگیهای بستر طبیعی است. استقرار بنا بر بلندترین نقطه، علاوه بر ایجاد خوانایی در منظر، امکان مشاهده گسترده شهر و محل تلاقی رودخانه های کورا و آراگوی را فراهم می کند. این انتخاب، بیش از آنکه نشان دهنده میل به سلطه بر طبیعت باشد، بیانگر درک عمیق از ظرفیتهای مکان است. در اینجا، ارتفاع، چشم انداز و سکوت محیط، همگی بخشی از تجربه فضایی بنا محسوب می شوند و مرزی میان معماری و طبیعت احساس نمی شود.
یکی از ویژگیهای ارزشمند متسختا، تداوم ارتباط بصری میان عناصر شاخص شهر است. از فراز صومعه جواری، کلیسای سوتیتسخولی، بافت تاریخی شهر، رودخانه ها و دامنه های اطراف همگی در یک قاب دیده می شوند. این پیوستگی بصری، سبب می شود که مخاطب شهر را نه به صورت مجموعه ای از عناصر منفرد، بلکه به عنوان یک کل منسجم ادراک کند. در معماری منظر، چنین کیفیتی یکی از مهمترین عوامل شکل گیری هویت مکان به شمار می رود؛ زیرا انسان می تواند روابط میان اجزای مختلف منظر را به صورت همزمان درک کند.
همچنین حضور رودخانه ها در این شهر تنها یک ویژگی طبیعی نیست. رودخانه ها از گذشته نقش مهمی در شکلگیری سکونت، اقتصاد، آیینهای مذهبی و سازمان فضایی متسختا داشته اند. امروزه نیز این دو رودخانه همچنان عنصر اصلی خوانایی منظر شهر هستند و بدون حضور آنها، هویت فضایی متسختا قابل تصور نیست. چنین رابطه ای نشان می دهد که عناصر طبیعی، هنگامی که در حافظه تاریخی و فرهنگی جامعه جای می گیرند، به بخشی از هویت منظر تبدیل می شوند.
تجربه شهر متسختا از دیدگاه معماری
در قلب شهر تاریخی متسختا، کلیسای جامع سوتیتسخولی مهمترین بنای مذهبی گرجستان به شمار می آید. این کلیسا که ساختار کنونی آن به اوایل قرن یازدهم میلادی باز می گردد، یکی از شاخص ترین نمونه های معماری قرون میانه گرجستان است و همچنان مهمترین مرکز مذهبی کلیسای ارتدوکس گرجستان محسوب می شود. اهمیت این بنا تنها به ویژگیهای کالبدی آن محدود نیست، بلکه استمرار عملکرد مذهبی آن، سبب شده است که ارتباط میان معماری و جامعه هرگز گسسته نشود.
پلان متقارن، تناسبات متعادل، گنبد مرتفع و استفاده از سنگهای محلی، از مهمترین ویژگیهای معماری این کلیسا هستند. برخلاف بسیاری از کلیساهای اروپای غربی که تزئینات گسترده و نماهای پرجزئیات در آنها نقش مهمی ایفاء می کند، معماری سوتیتسخولی بر تناسبات فضایی، استحکام سازه و کیفیت نور طبیعی استوار است. نور از طریق بازشوهای محدود وارد فضای داخلی می شود و با ایجاد تضاد میان روشنایی و سایه، فضایی آرام و متأملانه پدید می آورد.
یکی از ویژگیهای قابل توجه این بنا، تداوم نقش اجتماعی آن است. برخلاف بسیاری از آثار تاریخی که امروزه تنها کارکرد موزه ای دارند، سوتیتسخولی همچنان محل برگزاری آیینهای مذهبی، مراسم ازدواج، غسل تعمید و جشنهای مذهبی است. همین استمرار عملکرد، سبب شده است که بنا نه تنها از نظر کالبدی حفظ شود، بلکه ارتباط خود را با جامعه نیز از دست ندهد. در ادبیات حفاظت میراث، چنین آثاری “میراث زنده” نامیده می شوند؛ آثاری که ارزش آنها تنها به قدمت تاریخی محدود نیست، بلکه در استمرار نقش فرهنگی و اجتماعی آنها نیز ریشه دارد.
بازخوانی تجربه فضا
تجربه حضور در متسختا نشان داد که ارزش یک شهر تاریخی را نمی توان تنها با شمار بناهای ارزشمند یا قدمت آثار آن سنجید. آنچه این شهر را متمایز می کند، کیفیت رابطه میان طبیعت، معماری و زندگی روزمره است؛ رابطه ای که طی قرنها شکل گرفته و همچنان تداوم دارد. در این شهر، رودخانه، تپه، صومعه، کلیسا، خیابانهای سنگفرش و حضور مردم، اجزای جداگانهای نیستند، بلکه لایه هایی از یک منظر فرهنگی واحد را شکل می دهند.
حرکت از مرکز شهر به سوی صومعه جواری، بیش از آنکه جا به جایی در فضا باشد، نوعی تغییر تدریجی در ادراک منظر است. هر چه ارتفاع افزایش می یابد، ارتباط میان اجزای مختلف شهر آشکارتر می شود و مخاطب در می یابد که ارزش متسختا تنها در یک بنای شاخص خلاصه نمی شود، بلکه در پیوند میان تمامی این عناصر نهفته است. همین ویژگی سبب شده است که این شهر، نمونه ای ارزشمند از تعامل پایدار میان طبیعت، فرهنگ و معماری باشد.
متسختا یادآور این نکته است که حفاظت از میراث فرهنگی، صرفاً به مرمت بناهای تاریخی محدود نمی شود. حفاظت واقعی زمانی معنا پیدا میکند که روابط میان بستر طبیعی، فضاهای شهری، آیینهای مذهبی و زندگی روزمره نیز حفظ شوند. تداوم این پیوندهاست که به یک شهر تاریخی امکان می دهد نه به عنوان یادگاری از گذشته، بلکه به عنوان بخشی زنده از زندگی امروز به حیات خود ادامه دهد.
منابع
- Sauer, Carl. O. The Morphology of Landscape. University of California Publications in Geography, Volume 2. No 2. Pp 19–54.
- UNESCO. 1994. Historical Monuments of Mtskheta. World Heritage Centre.
- ICOMOS. 2011. The Valletta Principles for the Safeguarding and Management of Historic Cities, Towns and Urban Areas.
- Jokilehto, Jukka. 2002. History of Architectural Conservation (Butterworth-heinemann Series in Conservation & Museology). Routledge
مقاله حاضر، دستاورد سفر پژوهشی جمعی از دانشجویان معماری منظر دانشگاه های بینالمللی امام خمینی، شهید رجایی، تهران، شهید بهشتی و دانشگاه آزاد واحد علوم تحقیقات به کشورهای ترکیه، گرجستان و ارمنستان در تابستان 1402 است که با راهنمایی دکتر سید بهشید حسینی، دکتر محمدرضا مهربانی گلزار و دکتر مهدی فاطمی تنظیم شده است.
