مقدمه
درگونه شناسی نقش های مختلفی که تاکنون منظر شهری بر عهده داشته است، مهمترین نقش آن فراهم آوردن امکان قرائت کلیت شهر به مثابه یک متن است. بر اساس مطالعاتی که از دهه 1960 میلادی در زمینه نشانه های شهری و معماری به عمل آمده است، می توان منظر شهری را نظامی از دال ها انگاشت که به مجموعه ای از مدلول ها اشاره می نمایند. فهم منظر شهری به مثابه نظامی از نشانه ها که قادر به پیام رسانی در زمینه های گوناگون است، امکان قرائت و خوانش متن شهر و کشف یا تاویل معانی آن را فراهم می سازد.
نشانه های شهری؛ ابزار قرائت منظر
ابعاد ناملموس حیات مدنی، همچون فقر و غنا، سلطه نهادها و ارزشهای معین، سلایق زیباشناختی خرده فرهنگها، عمق تاریخی شهر، میزان ایمنی و امنیت جامعه، چگونگی احترام جامعه به قراردادهای اجتماعی و غیره از طریق نظامی از نشانه های شهری امکان تجلی و بروز خارجی یافته و ارزیابی مثبت و یا منفی را میسر می سازد.
“نشانه های شهری” عناصر طبیعی یا مصنوعی هستند که به لحاظ شکل و عملکرد با محیط اطراف متفاوت بوده و موجب ارتقای تصویر ذهنی جامعه از محیط و در نتیجه اعتلای خوانایی شهر می شوند. چنانچه نشانه های شهری فارغ از بعد هویتی و به عنوان عنصر موثر در معنای محیط لحاظ شوند، وجه تمایز نقطه نشانه و نقطه عطف کمرنگ می شود، به طوری که در یک ردیف قرار می گیرند و نشانه های شهری به نقطه های عطف تبدیل می شوند. در این صورت رویکرد کلی در برداشت و شناسایی نشانه های شهری، نه برمبنای کالبد و فیزیک عناصر بلکه بر اساس ایفای نقش در تعریف معنای محیط خواهد بود.
منظر؛ قرائت تاریخ
اساساً منظر شهری، سطح تماس انسان و پدیده شهر است. منظر شهری، به عنوان مفهومی پویا و نه ایستا، از طریق نظام نشانه ای خود قادر است، ارزشهای مورد توجه جامعه را به تماشاگران اطلاع دهد. در تضعیف یا تقویت غرور مدنی جامعه موثر باشد؛ جایگاه و نوع ارزشها در زندگی روزمره شهری را به نمایش گذارد ؛ به كشف میزان وفاداری شهروندان به رفتارهای منطبق با قراردادهای اجتماعی بینجامد یا سلطه نهادهای اقتصادی، سیاسی و فرهنگی در شهر را روایت كند و فصول پی در پی تاریخ یک جامعه شهری را به نمایش گذارد. حتی قادر است نفوذ ارزشهای مذهبی در شهرها را به خوبی به تصویر بكشد.
از این حیث، منظر شهرهای قرون وسطی و شهرهای اسلامی قابل قیاس هستند. مناره ها، نشانه های متکثر در شهرهای اسلامی هستند که در القاء مردم واری موثر هستند و کتدرال ها با جانمایی متمرکز در شهرهای مسیحی، القاء قدرت را نشان می دهند. بدین طریق در فراسوی جنبه های عملكردی، تصویر شفافی از ماهیت فضای حاكم بر شهر در ذهن مخاطب ایجاد می نمایند.
بررسی نسبت بین معنای نقطه عطف و جانمایی آن و همچنین سلسله مراتب شکل گیری و كنكاش در نحوه استقرار نقاط عطف و نشانه در شبکه ساختاری شهرها، ضمن تبیین تاثیر اختلاف پتانسیل فضاهای مختلف شهری كه موجب ایجاد حركت در شهر می شود، موید تنوع در ماهیت نشانه هاست.
نشانه های معنی دار، که با پشتوانه های ذهنی شکل گرفته اند، ریشه در اجتماع و بنیان های فرهنگی دارند. در بیشتر موارد چنین نشانه هایی، نقطه عطف در فضاهای شهری محسوب می شوند. مدارس و مساجد شاخص و … از این دسته هستند.
از سوی دیگر تعداد نشانه هایی چون نماد شرکت های تجاری از قبیل مک دونالد، آی بی ام و … كه نمایانگر سلطه نهادهای اقتصادی و سیاسی در شهرها هستند و بهانه خلق نقطه عطفی در محیط شده اند، نیز كم نیست. عامل اصلی تنوع در ماهیت نشانه هایی كه به نقطه عطف شهری تبدیل می شوند، هویت، تاریخ و سابقه شهر و حتی فضاهای مختلف یك شهر است.
نتیجه گیری
مقایسه منظر شهرهای قرون وسطی و شهرهای دوره اسلامی موید آن است كه در شهرهای اسلامی فاکتورهای عمومی و مردمی که تابع جریانات اجتماعی و فرهنگی هستند، منجر به تبدیل نشانه شهری به نقطه عطف می گردند، حال آنكه در شهرهای اروپایی این امر تابع پارامترهای وابسته به قدرت و حکومت است.
این مطلب قبلاً در “شماره 15” نشریه اینترنتی منظرآنلاین در تاریخ 1 اسفند ۱۳۸۶ منتشر شده و به دلیل تغییر رویکرد وب سایت نشریه، در سایت معمارمنظر باز نشر می شود.
