شهر باستانی شوش واقع در استان خوزستان طبق یافته های باستان شناسی یکی از قدیمی ترین سکونتگاه های شناخته شده در جهان است. تپه های کوچک و بزرگ باستانی که در سراسر این دشت وسیع پراکنده هستند، یادگاری از شهرهای اولیه و تمدنهای بزرگ و کهن هستند و از مهمترین محوطه های باستانی ایران و جهان به شمار می روند. دشت خوزستان با شرایط خاص جغرافیایی و محیطی، انتخاب این تپه را برای استقرار تمدن های باستانی کاملاً توجیه می کند. این مطلب به دنبال شناخت و بررسی عوامل انتخاب تپه شوش به عنوان سکونتگاه است.
موقعیت جغرافیایی و ویژگیهای طبیعی دشت خوزستان
دشت خوزستان که در جنوب غربی ایران واقع شده، از طرف شرق و شمال با رشته کوه زاگرس و از جنوب با خلیج فارس محدود شده است. از نظر زمین شناسی، دشت خوزستان بخشی از حوضه فرورفتهای است که طی میلیونها سال تحت تأثیر رسوبات دریای تتیس قرار گرفته است.
این منطقه حاصلخیز به دلیل وجود رودخانه های بزرگ کرخه و دز و شبکه آبیاری گسترده طبیعی، زمینه ای مناسب برای کشاورزی و سکونت فراهم آورده است. وجود این منابع آبی و شرایط اقلیمی معتدل، عاملی حیاتی برای استقرار تجمعات انسانی اولیه و شکلگیری تمدنهای پیشرفته در این دشت بوده است و به واسطه حضوری که در دورانهای مختلف تاریخی داشته، محیطی سرشار از آثار باستانی و بقایای تمدنها است. شرایط جغرافیایی و طبیعی، منابع آبی غنی و خاک آبرفتی، این منطقه را به یک زمین حاصلخیز و پر نعمت مبدل کرده است.
شمال دشت خوزستان یا به عبارت دیگر دشت شوش که محل ورود سه رود کرخه، کارون و دز است با نوع مرغوب خاک آبرفتی، یک دشت حاصلخیز است. این دشت از حداقل هزاره نهم پیش از میلاد محل استقرار اولین کشاورزان بوده و یکی از اولین مراکز کشاورزی جهان را تشکیل داده است. در سراسر این دشت، صدها تپه باستانی بزرگ و کوچک پراکنده شده که هر کدام نمایانگر یک روستا یا شهر باستانی هستند و نشان از تداوم مداوم سکونت در این منطقه دارند.
ویژگیهای تپه شوش
تپه شوش که در این دشت قرار دارد، با زمینهای حاصلخیز و مناسب کشاورزی احاطه شده است و در کنار آن، رودخانه شاهور (شاوور) گرفته است. رودهای دز و کرخه هم در فاصله ای نزدیک، از کنار زمینهای کشاورزی می گذرند؛ دشت اطراف که در منابع دشت شوشان غربی خوانده می شود، از دو سمت شرق و غرب با این دو رود مرزبندی شده است. کوههای زاگرس هم در شمال مانند یک دژ طبیعی این دشت را در برگرفته اند.
تپههای باستانی متعدد در اطراف تپه شوش نشان می دهند که یک وحدت فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی در سراسر این دشت وجود داشته و شوش به عنوان مرکز اصلی این شبکه عمل می کرده است. تپه آکروپل بلندترین نقطه شهر باستانی شوش است و مکان تجمع و استقرار حکومتهای ایلامی و پس از آن هخامنشی بوده است.
مکان یابی تپه شوش در دشت خوزستان از چند منظر قابل تحلیل است:
- موقعیت استراتژیک آبی: نزدیکی به رودخانه های دز و کرخه، تپه شوش را در منطقه ای با منبع آبی ثابت قرار داده که امکان آبیاری و کشاورزی را فراهم میکرده است. این موضوع در شکل گیری جوامع کشاورزی و پایداری سکونت در این مکان نقش کلیدی داشته است. شواهد باستان شناسی حاکی از آن است که ساکنان دشت شوش از هزاره پنجم پیش از میلاد، موفق به ایجاد یک شبکه وسیع و پیشرفته آبیاری شدند. این دستاورد، پاسخی هوشمندانه به یک چالش بزرگ محیطی بود.
- حفاظت طبیعی: تپه ها و ناهمواریهای طبیعی، موقعیتی دفاعی ایجاد کرده اند که از تجمعات انسانی در برابر تهدیدهای بیرونی حفاظت می کرد. به ویژه تپه آکروپل با ارتفاع قابل توجه، نقطه ای مناسب برای تمرکز قدرت سیاسی و نظامی به شمار می رفته است.
- دسترسی به مسیرهای تجاری: دشت خوزستان به عنوان کریدور عبور تجاری بین مناطق شرق و غرب و شمال و جنوب، تپه شوش را در مسیری استراتژیک برای کنترل و بهره برداری از تجارتهای باستانی قرار داده است. این ارتباطات تجاری نقشی مهم در رونق اقتصادی و سیاسی این منطقه داشته اند.
- شرایط زیست محیطی مساعد: دشت خوزستان با زمینهای حاصلخیز و شرایط اقلیمی معتدل، فضایی مطلوب برای زندگی و توسعه کشاورزی بوده است. این فاکتورها موجب شده اند که جمعیتهای انسانی برای مدت طولانی در این منطقه تجمع یابند و تمدنی پایدار شکل بگیرد.
کشاورزی، مهمترین عامل یکجانشینی بشر و پیدایش شهرها شمرده می شود. بنابراین می توان گفت شرایط فراهم و مساعد برای کشاورزی مردم را به این محدوده کشانده است. اما برای سکونت، تپه ها و نقاط مرتفع دشت انتخاب شدند. استقرار در بلندی، علاوه بر اینکه شهرها را در برابر بارانهای سیل آسا حفاظت می کرده است، دسترسی دشمنان خارجی را هم محدود و تسلط بر دشت اطراف و زمینهای کشاورزی را به همراه داشته است.
انسان کشاورز آن روزگار نیاز داشته تا در جایی سکونت داشته باشد که از بارانهای سیل آسا در امان بماند، دید و تسلط و نزدیکی به زمینهای کشاورزی خود داشته باشد، در کنار منابع آبی باشد و به سبب استقرار در بلندی به آسمان و معبودش نزدیک تر شود. تپه شوش، تمام این ویژگیها را در خود جای داده است.
مکانیابی تپه شوش، به عنوان یکی از اصلی ترین مراکز تمدنی دشت خوزستان، باعث شکل گیری و توسعه تمدنهای معتبر ایلامی و هخامنشی شده است. وجود منابع آبی پایدار، موقعیت دفاعی و دسترسی به مسیرهای تجاری باعث شده است که این منطقه به مرکزی ویژه و استراتژیک تبدیل شود و تا قرنها مرکز قدرت سیاسی و فرهنگی باقی بماند. این پایداری مکانی و جغرافیایی سبب شده تپه شوش از نظر باستان شناسی جزو معدود نقاطی باشد که نشانه های مداوم سکونت و پیشرفت تمدنی در آن دیده میشود.
منابع
- نگهبان، عزت الله. 1390. شوش یا کهن ترین مرکز شهرنشینی جهان. تهران. انتشارات سبحان نور با همکاری سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری.
- صفاری، امیر؛ کرم، امیر؛ سرداری زارچی، علیرضا؛ فتاحی، مرتضی و معتمد، رضا. 1398. زمین باستان شناسی دشت شوشان غربی با تحلیلی بر سازه های آبی. نشریه علمی پژوهه باستان سنجی، سال پنجم، شماره 1. صص 17-29.
مقاله حاضر، دستاورد سفر پژوهشی جمعی از دانشجویان معماری منظر به استان خوزستان در اسفندماه 1402 است که با راهنمایی دکتر محمدرضا مهربانی گلزار و دکتر سید بهشید حسینی تنظیم شده است.
