مقدمه
عنصر آب همواره در منظر و باغسازی ایران جایگاهی ویژه داشته است. استفاده از آب در فضاهای سبز علاوه بر نقش عملی در تهویه و خنک سازی، بار معناشناختی و تاثیر حسی قوی بر تجربه کاربران دارد. باغ ایل گلی (شاه گلی سابق) در تبریز با آبگیر وسیع خود، نمونه ای برجسته از این سنت است. در این گزارش، از منظر ادراک محیطی و نظریه پردازان حس مکان (رلف و نوربرگ شولتز)، به بررسی نحوه طراحی عناصر آبی در باغ ایل گلی و تأثیر آن بر تجربه بینندگان و هویت مکان پرداخته ایم.
آب و معنا در طراحی منظر
در دیدگاههای نوین معماری منظر، محیط صرفاً پس زمینه فیزیکی نیست؛ بلکه منبع معنا و احساس تعلق است. از نظر رلف، “تجربه مکان” محصول پیوند عاطفی انسان با یک مکان مشخص است و عواملی چون خاطرات، آگاهی محیطی و معناشناسی نقش اساسی دارند. (Relph, 1976) نوربرگ شولتز نیز تأکید می کند که معماری مکان (یا روح مکان) با مفاهیم معنایی درآمیخته است. (Norberg-Schulz, 1980)
عنصر آب با ویژگیهای منحصر به فرد حسی خود، کمک می کند این معنا شکل بگیرد. عرصه آبی با صدای دلنشین خود ضمن جذب توجه بافت فضایی (الگوهای نوری منعکس شده)، فرآیند تجدید توجه (Attention Restoration) را تسهیل می کند. (Kaplan & Kaplan, 1989) پژوهشی نشان داده است که مشاهده فضاهای آبی – حتی برای چند دقیقه – تاثیر معناداری در بهبود حالات روانی انسان در پروسه تماشای محیط های صرفاً سبز ایجاد می کند. (White et al, 2010)
همچنین مطالعات متعدد حاکی از آن است که دسترسی به مناظر آبی شهری به افزایش شادی، کاهش اضطراب و تقویت تعاملات اجتماعی منجر میشود؛ (Völker & Kistemann, 2011) به عبارتی، حضور آب در یک منظر فراتر از زیبایی استاتیک، روح انگیزی و تسکین روانی به محیط می بخشد و حس تعلق به مکان را در تجربه کاربران ارتقاء می دهد.
ویژگیهای طراحی آبی باغ ایل گلی
باغ ایل گلی نمونه ای بارز از تلفیق طراحی ایرانی با عناصر مدرن است. باغی با ساختار چهارباغی که مخزن آب منظرین به ابعاد تقریبی ۲۰۰ در ۲۰۰ متر (حدود ۴۰ هزار مترمربع) در مرکز آن تنظیم شده است. در قلب آن یک عمارت هشت ضلعی (کلاه فرنگی) قرار دارد که گویی بر آب شناور است و با فواره های اطرافش جلوه ای چشم نواز ایجاد می کند. راهروها و میدانهای باغ گونه به سوی این عمارت می رسند؛ از جمله یک مسیر سنگفرش از لبه جنوبی دریاچه که محورهای اصلی باغ را بهصورت متقارن به بنا متصل می کند.
فضای پیرامون دریاچه با درختان بلند نارون و بید مجنون محصور شده تا ترکیب آب و گیاه به خوبی حس آرامش را به بازدیدکنندگان منتقل کند. عمق آب بین ۳ تا ۹ متر متغیر است و در گذشته، تامین آب دریاچه ایل گلی از طریق یک شاخه فرعی از “لیقوان رود” یا “لیقوان چای” صورت می گرفته است. به این ترتیب، الگوی طراحی ایل گلی هم در فرم هندسی و هم در نحوه بهره گیری از آب با اصول باغ ایرانی هماهنگ است، اما خلاقیت هایی مانند پهنه آبی طراحی شده و عمارت شناور به آن حس امروزی و ملی گونه ای بخشیده است.
تأثیر روانی آب بر تجربه کاربران
برای بازدیدکنندگان باغ، حضور آب منابع متنوعی از درک حسی در تجربه کاربران را فراهم می آورد. صدای ملایم و خنکی هوای اطراف آبگیر و جذابیت بصری انعکاس آسمان و درختان در سطح آب، بار عاطفی لحظه را تقویت میکند. به تعبیری آب به باغ جان می بخشد و آن را تا حد بهشت ارتقاء میدهد. در حالی که پیکره آرام آب که کوشک را در برگرفته است، آرامش و وقار را به محیط حاکم می کند.
طبق نظریه اولریچ (1983) این تنوع بصری و شنیداری موجب می شود که مغز بازدیدکننده بدون تلاش، آگاهانه جذب الگوهای هماهنگ آب شود و فرصت استراحت و بازیابی انرژی ذهنی را بیابد. افزون بر این، عناصر آبی چشم انداز ایل گلی، فضای اجتماعی خاصی نیز ایجاد می کنند؛ خانواده ها در کنار آب قدم می زنند، نوجوانان با قایقرانی به تفریح می پردازند و گردشگران از منظر پلکان اطراف آن لذت می برند. چنین فضاهای آبی سبب تقویت احساس تعلق به مکان، افزایش حس امنیت روانی و حتی اشتیاق به تعامل اجتماعی می شوند. به طور خلاصه، عنصر آب در باغ ایل گلی تنها کالبدی زیباشناسانه نیست، بلکه موتور محرک تجربیات مشارکتی و خاطره ساز در تجربه کاربران است.
نتیجه گیری
با توجه به مبانی فوق، روشن است که عنصر آب در طراحی منظر باغ ایل گلی نقش چند جانبه ای دارد. این عنصر طبیعی، ضمن بهبود شرایط اکولوژیک و اقلیمی (خنک سازی و تأمین رطوبت)، بار معنایی و هویتی باغ را نیز تقویت می کند. برای مثال، نامگذاری پارک از “شاه گلی” به “ایل گلی” خود نشانگر پیوند نمادین آب (دریاچه ملی مردم) با هویت جمعی و تجربه کاربران در تبریز است.
توصیه می شود در طراحی های آینده باغ ایل گلی و پروژه های مشابه، علاوه بر نگهداری جویهای سنتی، امکانات پویای بیشتری برای تعامل با آب (مانند فواره های نمایشی، نورپردازی در شب و امکان قایق سواری در کل محوطه) فراهم شود تا تجربه حسی و عاطفی بازدیدکنندگان عمیق تر شود. در مجموع، طراحی هوشمندانه آب در ایل گلی همسو با ادراک محیطی و تجربه کاربران است؛ با فراهم کردن آرامش روانی، جلب توجه حسی و برانگیختن احساس تعلق، “حس مکان” این باغ تاریخی را زنده نگه می دارد و آنرا به مکانی به یادماندنی و جذاب تبدیل می کند.
منابع
- Kaplan, Rachel; Kaplan, Stephen. 1989. The experience of nature: A psychological perspective. Cambridge University Press.
- Ulrich, Roger S. 1983. Aesthetic and Affective Response to Natural Environment. In: Altman, edited by: Irwin, Wohlwill; Joachim F. Wohlwill. Behavior and the Natural Environment. Human Behavior and Environment. vol. 6. Springer. Boston. MA.
- Norberg-Schulz, Christian. 1980. Genius loci: Towards a phenomenology of architecture. Rizzoli.
- Relph, Edward. 1976. Place and placelessness. Pion Limited.
- Völker, Sebastian; Kistemann, Thomas. 2011. The impact of blue space on human health and well-being–Salutogenetic health effects of inland surface waters: A review. International Journal of Hygiene and Environmental Health. Volume 214. Issue 6. PP 449–460.
- White, Mathew; Smith, Amanda; Humphreys, Kelly; Pahl, Sabine; Snelling, Deborah; Depledge, Michael. 2010. Blue space: The importance of water for preference, affect, and restorativeness ratings of natural and built scenes. Journal of Environmental Psychology. Volume 30, Issue 4. PP 482–493.
مقاله حاضر، دستاورد سفر پژوهشی جمعی از دانشجویان معماری منظر به استانهای آذربایجان شرقی و غربی در خرداد ماه ۱۴۰۴ است که با راهنمایی دکتر محمدرضا مهربانی گلزار و دکتر مهدی فاطمی تنظیم شده است.
