سازه های آبی شوشتر، ۱۳ اثر به هم پیوسته هستند که در قالب یک اثر ثبت جهانی شده اند و کاملاً به یکدیگر متصل هستند. رودخانه شهر شوشتر از سرچشمه زردکوه بختیاری در استان چهارمحال وارد شوشتر می شود. این رودخانه در شهر شوشتر به اولین سازه ای که برخورد می کند، بند میزان مربوط به دوره ساسانی است که کار تقسیم آب را به دو شاخه انجام می دهد و از شش دانگ سهم آب دو دانگ در یک شاخه کاملاً دست کند هدایت می شود.
رود گرگر یا دودانگه که به صورت دستکند احداث شده، بخشی از آب را به سمت نهر داریون، که آن هم دستکند و مربوط به دوره هخامنشیان است، هدایت می کند.این دو رود به همراه رود دز در محله ای به یکدیگر پیوند می خورند و کارون بزرگ را تشکیل می دهند که از آنجا به اروند رود و خلیج فارس می رسند. سه دهانه یا تونل، آب را به طرف مجموعه سازه های آبی شوشتر هدایت می کنند و در سه تراز مختلف قرار دارند.
مجموعه شمالی (از شرق به غرب) عبارت است از:
- پل بند شادروان
- قلعه سلاسل
- سر دهانه نهر داریون
- برج کلاه فرنگی
- بند میزان
- پل گرگر
- آبشارها
مجموعه جنوبی (از شرق به غرب) عبارت است از:۱
- داریون
- بند خاک
- پل بند لشکر
- پل بند برج عیار
به این مجموعه، آبشارها و آسیابهای آبی گفته می شود؛ در صورتی که هیچ آبشار طبیعی وجود ندارد و آب خروجی آسیابها را در ارتفاع بالاتر رها کرده اند و علاوه بر استفاده صنعتی به مجموعه زیبایی هم افزوده است.
ورودی مجموعه سازه های آبی شوشتر، ساباط شیبداری است که در كنار بقعه سید محمد ماهرو قرار گرفته و 3 متر پایین تر از سطح خیابان است. در سازه های آبی شوشتر دو طرف ساباط را به کارگاه سنتی حریربافی و شمدبافی اختصاص داده اند. در سراشیبی راهروی ساباط صدای آب شنیده می شود و پس از آن مجموعه ای از ساختمانهای پیچ در پیچ با سقف کوتاه خودنمایی می کنند.
محل گذر آب در کف این اتاقهای تو در تو ساخته شده است و همه معابر کف اتاقها به یک حوضچه می رسند. کف این حوضچه چرخ پره چوبی بزرگی تعبیه شده که با فشار آب ورودی می چرخد. این چرخ موجب چرخش اهرم سنگین آسیاب می شود و سنگ بزرگ آسیاب گندم را به آرد تبدیل می کند. پس از اتاقهای تودرتوی آسیاب آبی محوطه آبشارهای “توف بلیتی” پیش روی تان قرار می گیرد.
چالشهای مسیر گردشگری سازه های آبی شوشتر
با اینکه موارد مثبت بسیار هستند، ولی وقتی از منظر گردشگری، مسیر حرکت بازدیدکننده و ادراک فضایی آن را بررسی می کنیم، چند چالش و ضعف برجسته است:
فشردگی گردشگر و ادراک سطحی: چون این اثر به شدت پر بازدید است. (مثلاً در ایام نوروز رتبه سوم کشور را به خود اختصاص داده است) این حجم بالا می تواند منجر به آن شود که بازدیدکننده نتواند با آرامش فضای تاریخی و مهندسی مجموعه را تجربه کند. در نتیجه، ادراک به سطح بصری و عکس گرفتن محدود شده و فرصت شناخت و تأمل کمتر می شود.
تداخل کارکرد میراثی و گردشگری تفننی: فضای مجموعه که ذاتاً یک نظام آبی تاریخی با کارکرد مهندسی، کشاورزی و شهری بوده است، به یک مقصد گردشگری تفنّنی تبدیل شده است. یعنی به جای اینکه بازدیدکننده با بافت عملکردی، مهندسی و فرهنگی آن مواجه شود، غالباً با “دیدنی بودن” آن روبرو می شود. این مسئله ممکن است باعث شود ماهیت اصلی سازه به عنوان یک نظام مهندسی، کمتر درک شود.
ضعف مسیرسازی، خوانایی فضایی و نشانهگذاری: برای تجربه موفق گردشگری میراثی، مسیر گردش باید طوری طراحی شود که بازدیدکننده را گام به گام به فهم اثر برساند؛ از معرفی تاریخی تا تفسیر مهندسی و سپس تجربه میدانی. در مورد شوشتر، گزارشهایی وجود دارد مبنی بر اینکه برخی ساخت و سازهای مزاحم بصری در اطراف مجموعه دیده شده است (مثلاً احداث ساختمان مجاور که دید به اثر را مخدوش کرده است). این بدان معناست که خوانایی و کیفیت تجربه فضایی کاهش یافته است.
خطر تهدیدهای زیست محیطی، فرسایش و میراث زدایی: مجموعه در معرض فرسایش، ساخت و ساز غیرمجاز، کاهش حق آبه و سایر تهدیدها است.
رویکرد گردشگری غالباً منفعل و کم تأمل: در بسیاری از بازدیدها، تورها و مسیرها بیشتر جنبه نمایش سریع دارند تا تأمل و یادگیری. بازدیدکننده ممکن است تنها بخواهد عکس بگیرد و عبور کند، نه اینکه به عمق معناها، عملکردها و زمینه های فرهنگی اثر بنگرد. این امر هم برای کارکرد آموزشی میراث و هم برای ترویج گردشگری پایدار مشکل زا است.
عدم تکیه کافی بر گردشگری پایدار و مشارکتی: برای اینکه میراث به صورت پایدار حفظ شود، گردشگری باید با جامعه محلی، با محیط زیست و با زیرساختهای مناسب همراه شود. در مورد شوشتر نشانه هایی از تأمین نشدن زیرساختها، حساسیت کم به ظرفیت گردشگر و آسیب بالقوه دیده می شود. برای مثال مرمت دیواره ها تأمین اعتبار شده است ولی این کافی نیست تا گردشگری را به گونه ای هدایت کند که فشار بر اثر کاهش یابد.
پیشنهاداتی برای ارتقای مسیر گردشگری و ادراک فضایی برای اینکه بازدیدکننده بتواند تجربه غنی تری داشته باشد و میراث نیز به نحو پایدارتری بهره برداری شود، ارائه شده است:
- طراحی مسیر گردشگری تفصیلی با ایستگاه های تفسیری (مثلاً با نصب تابلوهای چندزبانه تعاملی، اپلیکیشن همراه، راهنمای صوتی) تا بازدیدکننده بتواند عملکرد مهندسی، تاریخی و فرهنگی اثر را بهتر درک کند.
- محدود کردن گردشگر در زمان بندی و تعریف ظرفیت بازدید، به منظور کاهش فشار به اثر و افزایش کیفیت تجربه.
- ارتقای کیفیت مسیرها، دیدها، نقاط توقف، نشیمن ها و فضاهای تأمل در داخل مجموعه، تا بازدید فقط عبور سریع نباشد بلکه فرصتی برای مکث، مشاهده و فهم باشد.
- تقویت مشارکت محلی مردم بومی منطقه به صورتی که نقشی فعال در راهنمایی، روایت محلی، ارائه خدمات جانبی داشته باشند تا نه تنها گردشگری اقتصادی تر شود، بلکه ادراک فرهنگی نیز عمیق تر گردد.
- توجه ویژه به منظر پیرامون و دید به مجموعه با حذف یا بهبود ساخت و سازهای مزاحم، بهبود منظره ورودی ها، احیای فضای پیرامونی تا بازدیدکننده به ورودی تاریخی برسد نه در میانه فضای شهری مدرن.
نتیجه گیری
اگرچه سازه های آبی شوشتر از نظر تاریخی، مهندسی و منظر یکی از برترین نمونه های ایران است، ولی مسیر گردشگری فعلی و تجربه بازدید هنوز با چالش هایی مواجه است. ادراک فضایی به سطح بصری و لحظه ای غالب شده است و فرصتی برای درک عمیق تر، تأمل، و تعامل کمتر به چشم می خورد. با اتخاذ رویکردی مدرن تر به طراحی مسیر، اطلاعات، مشارکت محلی و پایداری، می توان این میراث را به تجربه ای تبدیل کرد که برای بازدیدکننده و برای نسلهای آینده با ارزش تر باشد.
در حال حاضر کارکرد مجموعه، گردشگری است و ظرفیت ۱۰ الی ۱۵ نفر در راهروها با ظرفیت بازدید روزانه آن مغایرت دارد. از سویی با وجود اینکه نبود دسترسی به داخل مجموعه موجب حفظ بیشتر سازه می شود، اما این امر موجب درک نشدن فضا به صورت کامل توسط مخاطب می شود. احداث مسیرهایی در اطراف مجموعه با چشم انداز به داخل مجموعه و ایجاد نظرگاه هایی در اطراف با دید بهتر موجب درک بیشتر مخاطب خواهد شد.
مقاله حاضر، دستاورد سفر پژوهشی جمعی از دانشجویان معماری منظر به استان خوزستان در اسفندماه 1402 است که با راهنمایی دکتر محمدرضا مهربانی گلزار و دکتر سید بهشید حسینی تنظیم شده است.
