در اغلب موارد، به کارگیری رویکرد نامناسب هنگام مرمت و احیای آثار تاریخی، ادراک گردشگران از اثر تاریخی را تحت شعاع قرار می دهد، به گونهای که بازدیدکنندگان قادر نخواهند بود ارزش واقعی اثری را که در حال تماشای آن هستند، به درستی درک کنند. نهر داریون نیز یکی از بیشمار آثار تاریخی ارزشمند ایران به شمار می رود که طی دو دهه گذشته در جریان عملیات عمرانی دستخوش تغییراتی شده است؛ تغییراتی که سبب شده گردشگر در مواجهه با این اثر نتواند به درستی فضای تاریخی آن را تفسیر کند و معنای نهفته در پس معماری و کارکرد آنرا دریابد.
داریون، نهری در شهر تاریخی شوشتر است که از رود شطیط منشعب می شود و پس از پیمودن مسافتی دوباره به همان رود می پیوندد. این نهر که در منابع محلی با نامهای “داریوش”، “دارا” و در برخی روایتها “داریون” شناخته می شود، از آثار برجسته مهندسی آبی در دوران هخامنشی به شمار می آید. شواهد باستان شناسی و متون تاریخی نشان می دهد که حفر آن به دستور داریوش بزرگ، شاه هخامنشی، انجام شده است؛ کسی که در پی گسترش نظام آبیاری و بهبود کشاورزی در قلمرو وسیع خود، دستور احداث مجموعه ای از سدها، بندها و کانالهای آبی در مناطق مختلف از جمله شوشتر را صادر کرد.
در واقع نهر داریون بخشی از نظام پیچیده و هوشمندانه آبی شوشتر است که در دوران باستان با دقتی چشمگیر طراحی شده است. این شبکه شامل بند میزان، پل بندها، آسیابها و کانالهایی است که آب را میان شاخه های مختلف رود تقسیم می کرده است. سر دهانه نهر داریون در زیر قلعه سلاسل قرار دارد؛ جایی که میراب ها از درون قلعه جریان آب را کنترل می کردند. این نهر دشت وسیع میان آب را، که میان دو شاخهی گرگر و شطیط قرار دارد، آبیاری می کرده است. وسعت این دشت حدود چهل هزار هکتار بوده و در روزگار باستان، یکی از حاصلخیزترین نواحی خوزستان به شمار می رفته است.
بر اساس پژوهشهای تاریخی، نهر داریون نه تنها در دوره هخامنشیان بلکه در دوران ساسانیان نیز مورد استفاده و حتی بازسازی قرار گرفته است. در این دوران، با توجه به اهمیت شوشتر به عنوان یکی از مراکز استقرار حاکمان محلی و نظامیان، حفظ و نگهداری از شبکه آبرسانی ضرورتی حیاتی داشته است.
از همین رو، ساسانیان با بهرهگیری از فنون مهندسی پیشرفته تر، بخشهایی از مسیر نهر را مرمت کرده و برخی سازه های سنگی اطراف آنرا بازسازی نمودند. با ورود اسلام و در دوره های بعدی، از جمله در دوران عباسیان و قاجاریه، نهر داریون همچنان مورد استفاده مردم بود و در اسناد تاریخی نیز به آن اشاره هایی شده است. این استمرار استفاده، نشان دهنده ارزش بالای این اثر مهندسی در حیات اجتماعی و اقتصادی شوشتر است.
نهر داریون علاوه بر تامین آب کشاورزی، نقشی حیاتی در ساختار شهری شوشتر داشته است. حفر تونل های آب بر سبب شده بود تا آب مانند قنات به درون شوادان ها (زیرزمین خانه های سنتی شوشتر) هدایت شود. این سامانه زیرزمینی موجب تعدیل دما و تامین آب آشامیدنی در فصلهای گرم می شده و بخشی از هوشمندی معماران ایرانی در بهره برداری از منابع طبیعی را نشان می دهد. در زیر قلعه سلاسل نیز پله هایی برای برداشت مستقیم آب طراحی شده بود تا حتی در زمان محاصره قلعه، امکان دسترسی به آب وجود داشته باشد. چنین تدابیری بیانگر اهمیت راهبردی نهر داریون در ساختار دفاعی و معیشتی شوشتر است.
با این حال، در دهه ۱۳۸۰ خورشیدی، طی عملیات عمرانی، دیواره های نهر تاریخی داریون با بتن پوشانده شد. این اقدام اگر چه با هدف حفاظت و کنترل جریان آب انجام گرفت، اما در عمل سبب از بین رفتن بخش عمده ای از اصالت و هویت تاریخی آن شد. بخشی از مسیر نهر که زیر قلعه سلاسل قرار دارد، لوله گذاری و روی آن بتن ریزی شد و در کنار آن پمپ هایی برای جا به جایی آب نصب گردید.
چنین تغییراتی نه تنها بافت تاریخی را مخدوش کرد بلکه باعث از بین رفتن “خوانایی فضایی” نهر نیز شد؛ مفهومی که در مرمت آثار تاریخی اهمیت ویژه ای دارد، زیرا خوانایی فضاست که به بازدیدکننده امکان می دهد عملکرد و تاریخ اثر را درک کند.
مروزه گردشگری که به قصد بازدید از نهر داریون وارد این سایت می شود، با فضایی رو به رو است که اصالت تاریخی خود را از دست داده است. نبود تصویری از وضعیت نهر پیش از مرمت در ورودی سایت، باعث شده گردشگر هیچ پیش زمینه ذهنی از شکل واقعی آن نداشته باشد.
گردشگر پس از پایین رفتن از پله های آهنی، مسیری را روی کف بتنی طی می کند بدون آنکه جریان آب را ببیند یا صدای آنرا بشنود؛ در پایان مسیر نیز میله های آهنی، دهانه نهر را مسدود کرده اند. در چنین شرایطی، بازدیدکننده قادر نیست در ذهن خود پویایی رود و کارکرد تاریخی آن را تصور کند و درک او از اثر به تجربه ای صرفاً فیزیکی و بی روح محدود می شود.
راهکارهای خوانایی نهر داریون برای گردشگر
برای بازگرداندن خوانایی و هویت تاریخی نهر داریون، می توان از رویکردهای نوین مرمتی بهره گرفت. حذف کف بتنی و جایگزینی آن با سطحی شفاف از جنس شیشه یا مشبک می تواند جریان رود را برای بازدیدکنندگان نمایان سازد. همچنین طراحی مسیر گردشگری به گونه ای که گردشگر از روی پلهای چوبی باریک عبور کند و جریان آب را در زیر پای خود ببیند، تجربه حسی و ادراکی او را به مراتب غنی تر خواهد کرد. صدای آب، جریان آب و انعکاس نور بر سطح آن، همه عناصری هستند که به بازدیدکننده کمک می کنند پیوند خود را با تاریخ و طبیعت اثر بازیابد.
در نهایت، نهر داریون نه فقط یک سازه آبی، بلکه سندی زنده از نبوغ مهندسی و زیست محیطی ایرانیان باستان است. این نهر، همراه با دیگر عناصر مجموعه آبی تاریخی شوشتر، در فهرست میراث جهانی یونسکو به عنوان نمونه ای برجسته از مهندسی سنتی آب در جهان ثبت شده است. از این رو حفظ اصالت و بازنمایی درست آن برای درک تاریخ محلی خوزستان اهمیت دارد.
مقاله حاضر، دستاورد سفر پژوهشی جمعی از دانشجویان معماری منظر به استان خوزستان در اسفندماه 1402 است که با راهنمایی دکتر محمدرضا مهربانی گلزار و دکتر سید بهشید حسینی تنظیم شده است.
