خانه های تاریخی یک شهر یا محله مانند خانه های تاریخی دزفول نقش مهمی در معرفی و تبادل فرهنگ، هنر و سبک زندگی مردم آن منطقه داشته و توجه به این بناها در جوانب مختلف، می تواند موجب پایداری و رشد یک محله گردد. از یک سو با نگهداری از این بناها و مرمت آنها می توان هویت یک بافت شهری و الگوی اولیه معماری بناهای آنرا به بازدیدکنندگان معرفی کرد.
احیای خانه های تاریخی یک محله و مهیا کردن زیرساختهای اولیه رفاهی می تواند علاوه بر رونق اقتصاد گردشگری، نمایانگر فرهنگ و آداب زندگی مردم آن منطقه باشد. از سوی دیگر، این بناها در مناسبت های مختلف، مکانی برای گردهمایی و تعامل اجتماعی ساکنین محله بوده و به حفظ حیات اجتماعی محله کمک می کنند.
خانه تاریخی قطب رازی (خانه آقا گپ)، یکی از نمونه های ارزشمند معماری بومی خانه های تاریخی دزفول است که قدمت آن به اواخر دوره صفویه و اوایل قاجار باز می گردد. این بنا در بافت قدیم دزفول و در محله ای قرار دارد که هنوز بافت سنتی خود را حفظ کرده است. ساختار کلی خانه از آجرهای سنتی دزفولی، ملات گل و گچ تشکیل شده و دارای فضاهای شاخصی چون شوادان، حیاط مرکزی، ایوان ستوندار و اتاقهای پنج دری است. از ویژگیهای شاخص خانه های تاریخی دزفول، ساختار فضاهای زیرزمینی آنهاست. این فضاها ضمن داشتن هوایی مطبوع در فصلهای گرم سال، با دالان هایی به خانه همسایگان و حتی حمام عمومی شهر مرتبط بوده اند.
مرمت این بنا در سالهای اخیر با هدف احیای هویت معماری و فرهنگی منطقه انجام شده است. در فرآیند مرمت، تلاش شده اصالت سازه و تزیینات آجری آن حفظ شود و در عین حال، امکانات رفاهی اولیه برای بازدید گردشگران فراهم گردد. امروزه این خانه به عنوان یکی از مراکز گردشگری فعال در دزفول شناخته می شود و بازدیدکنندگان می توانند از نزدیک با شیوه معماری سنتی، تزئینات آجری دزفول و فضاهای اقلیمی چون شوادان آشنا شوند. خانه قطب رازی تنها یک بنای تاریخی نیست، بلکه همچنان کارکرد اجتماعی خود را حفظ کرده است. این خانه در مناسبت های گوناگون، میزبان گردهمایی مردمی، شبنشینی های محلی و آیینهای فرهنگی است.
از جمله این مراسم ها می توان به پخت سمنو در ایام نوروز و فروش آن به نفع نیازمندان اشاره کرد که با حضور فعال ساکنان محله برگزار می شود. در این آیین ها، موسیقی بومی دزفول، پوشش سنتی زنان و مردان محلی و گویش دزفولی حضوری پر رنگ دارد و همین امر، فضایی زنده و پویا برای تبادل فرهنگی میان گردشگران و جامعه محلی ایجاد می کند. حضور گردشگران در این مراسم، علاوه بر حمایت مالی از فعالیتهای فرهنگی، باعث تقویت اقتصاد گردشگری محله و ایجاد فرصتهای شغلی جدید برای ساکنان می شود.
احیای خانه قطب رازی تنها نمونه موفق بازآفرینی میراث معماری خانه های تاریخی دزفول نیست. در سالهای اخیر، خانه تاریخی تیزنو نیز به عنوان یکی از شاخص ترین بناهای آجری شهر، مرمت و بازسازی شده است. این خانه در محله تاریخی قلعه قرار دارد و امروزه به عنوان اداره میراث فرهنگی دزفول مورد استفاده است. خانه تیزنو که ساخت آن از اواخر دوره صفوی آغاز و در دورههای قاجار و پهلوی تکمیل شده، نمونه ای برجسته از معماری بومی و اقلیمی دزفول است.
این بنا دارای دو بخش اندرونی و بیرونی، حیاط مرکزی با حوض و باغچه، ایوانهای مشرف به حیاط و دو زیرزمین مجزا شامل شبستان و شوادان است که در تنظیم دما و تهویه نقش دارند. تزیینات آجری نما، رسمی کاری هشتی با قلوه سنگ رودخانه ای و پنجره های ارسی رنگی، جلوه ای چشم نواز به فضای خانه بخشیده اند. از ایوان طبقه بالا نیز چشم انداز زیبای رودخانه دز و پل تاریخی دزفول دیده می شود.
مرمت و احیای خانه تیزنو علاوه بر حفظ اصالت معماری آن، زمینه استفاده مجدد از این بنا را در قالب کاربری فرهنگی فراهم کرده است. این تجربه نشان می دهد که بازسازی اصولی خانه های تاریخی دزفول می تواند به احیای حیات اجتماعی در بافتهای کهن و جذب گردشگران فرهنگی کمک کند.
تاثیر احیای خانه های تاریخی دزفول بر بافت پیرامونی
این نمونه ها نشان می دهند که احیای هدفمند خانه های تاریخی دزفول می تواند همزمان چند دستاورد به همراه داشته باشد؛ حفاظت از میراث معماری، رونق گردشگری شهری و بازآفرینی حیات اجتماعی در بافتهای تاریخی. در جمع بندی می توان نقش خانه های تاریخی را در دو حوزه اصلی اقتصادی و فرهنگی – اجتماعی چنین تبیین کرد:
نقش اقتصادی
- ایجاد اشتغال و درآمدزایی از طریق گردشگری فرهنگی، صنایع دستی و خدمات محلی
- فراهم شدن زمینه سرمایه گذاری پایدار و امن برای بخش خصوصی
- تخصیص بخشی از درآمدها به فعالیتهای خیریه و اجتماعی محله
نقش اجتماعی و فرهنگی
- حفاظت از میراث تاریخی و انتقال آن به نسلهای آینده
- ایجاد بستری برای آموزش، تعامل و تجربه فرهنگی میان گردشگران و ساکنان
- تقویت احساس هویت محلی و تعلق اجتماعی از طریق برگزاری آیینها و مراسم سنتی
نتیجه گیری
خانه های تاریخی دزفول همچون خانه قطب رازی و خانه تیزنو، نه تنها بازمانده ای از شکوه معماری گذشته هستند، بلکه در صورت احیای اصولی، می توانند به کانونهای فرهنگی و اقتصادی پویایی در دل شهر تبدیل شوند. این خانه ها با پیوند دادن میراث تاریخی به زندگی امروز، به پایداری فرهنگی، رونق گردشگری و تقویت همبستگی اجتماعی یاری می رسانند.
مقاله حاضر، دستاورد سفر پژوهشی جمعی از دانشجویان معماری منظر به استان خوزستان در اسفندماه 1402 است که با راهنمایی دکتر محمدرضا مهربانی گلزار و دکتر سید بهشید حسینی تنظیم شده است.
