دزفول
شهرستان دزفول از دریاچه با صلابت سد دز متولد می شود که این آب زلال و گوارا، عمران و آبادانی را برای این شهر به ارمغان آورده است. قدمت این شهر به 3000 سال می رسد.
شوادان
یکی از عناصر خانه های دزفول، شوادان است که در عمق زمین به صورت دست کند ساخته شده است. در فصل گرم سال به دلیل گرما و رطوبت زیاد نمی توان از ایوان و مابقی نقاط خانه به خوبی استفاده کرد. راه حل مردم دزفول ساخت شوادان است که دلیل وجود بستر خاص منطقه یعنی خاک کنگلومرایی و قرارگیری شهر در ارتفاع بالا نسبت به رود سبب رسیدن به این راه حل شده است.
این فضا به طور مشخص فقط در شهرهای دزفول و شوشتر وجود دارد و در واقع زیرزمین هایی با عمق زیاد است. سقف آنها گنبدی، فاقد مصالح بنایی و سازه هستند. همچنین برای تهویه روزنه هایی که به آنها دریزه می گویند، وجود دارد وتمام شوادان ها به یکدیگر راه داشته و متصل هستند؛ در واقع در دزفول یک شهر زیرزمینی وجود دارد.
عناصر شوادان
شوادان ها در عمق ده متری زمین حفر شده اند و در ساخت آنها هیچ گونه مصالحی به کار نرفته است. در واقع آنها حفره های کنده شده در زمین کنگلومرایی هستند. این ساختار دارای عناصری است که موجب پایداری و ارتباط آنها با یکدیگر می شود. عناصر سازنده شوادان در ادامه معرفی شده اند:
پلاپم یا پله پهن: صفحه یا سطح وسیعی که بعد از پله های اصلی ساخته می شد و بعد از آن تعداد دیگری پله است که با آنها به کف صحن شوادان می رسیده اند.
تال: کانال های افقی کم عرضی هستند که ارتباط زیرزمینی بین شوادان های همجوار را تامین می کنند.
کت: به اتاقها یا فرو رفتگی های متعددی که از صحن اصلی منشعب می شود، کت گفته می شود.
دریزه: روزنه های استوانه ای به قطر حدود یک متر که جهت تامین نور وتهویه شوادان تعبیه می شده اند.
پدافند غیرعامل
پدافند غیرعامل به مجموعه اقداماتی گفته می شود که بدون استفاده از سلاح، موجب کاهش آسیب پذیری انسان، ساختمان و زیرساختها در برابر تهدیدات می شود.
نقش شوادان در پدافند غیرعامل
شوادان ها، نمونه ای بومی از پدافند غیرعامل در معماری سنتی ایران هستند. شوادان ها در عمق زمین و با ورودیهای کوچک و پنهان ساخته می شدند. این ویژگی باعث می شد در زمان حمله یا ناامنی، دشمن نتواند به راحتی موقعیت آنها را شناسایی کند. به همین دلیل، ساکنان می توانستند بدون جلب توجه، برای مدت طولانی در آن پناه بگیرند و همچنین به دلیل قرارگیری در زیر سطح زمین، شوادان ها در برابر امواج انفجار، ترکش، حرارت و حتی آتش سوزی بسیار مقاوم بودند. لایه های ضخیم خاک، مانند سپری طبیعی عمل کرده و انرژی حاصل از ضربه یا موج را جذب می کردند.
شوادان ها با تهویه طبیعی و دمای ثابت، شرایط زیستی پایدار برای ساکنان را فراهم میکردند. این امر در شرایط بحرانی (قطع برق، آتشسوزی یا حمله هوایی) موجب تداوم حیات می شد. افراد می توانستند برای ساعتها یا حتی روزها در این فضا بمانند که این امر باعث می شد در روزهای جنگ هشت ساله ایران و عراق به عنوان یک شهر زیرزمینی عمل کند و مردم در آن پناه بگیرند. یکی دیگر از نکات بسیار مهم در ساخت شوادان ها دسترسی راحت آنها به یکدیگر با فضاهای زیرزمینی است که این به خودی خود باعث به وجود آمدن دسترسی بهتر به یکدیگر و ایجاد یکپارچگی در شهر زیرزمینی شده است.
شوادان ها به عنوان بخشی از میراث معماری بومی، در عین سادگی، تمامی مؤلفه های اصلی پدافند غیرعامل را در خود دارند:
- اختفا و استتار مؤثر
- مقاومت سازه ای بالا
- قابلیت زیست پایدار در بحران
- کاهش آسیب پذیری انسان در برابر تهدیدات
بنابراین می توان گفت شوادان ها الگوی بومی و تاریخی پدافند غیرعامل در ایران محسوب می شوند؛ آنها نمونه ای از همزیستی هوشمندانه انسان با محیط و تهدیدات پیرامون خود هستند.
مقاله حاضر، دستاورد سفر پژوهشی جمعی از دانشجویان معماری منظر به استان خوزستان در اسفندماه 1402 است که با راهنمایی دکتر محمدرضا مهربانی گلزار و دکتر سید بهشید حسینی تنظیم شده است.
