برخی شهرها با یک بنای شاخص یا یک سبک معماری شناخته می شوند؛ اما هویت تفلیس را نمی توان در یک ساختمان یا یک دوره تاریخی خلاصه کرد. این شهر، حاصل همنشینی لایه های متعددی از تاریخ است؛ لایه هایی که طی قرنها، بدون آنکه یکدیگر را به طور کامل حذف کنند، در کنار هم باقی مانده اند و سیمای امروز شهر را شکل داده اند. به همین دلیل، تجربه حضور در تفلیس بیش از آنکه مشاهده مجموعه ای از آثار تاریخی باشد، مواجهه با شهری است که گذشته هنوز در آن جریان دارد و تاریخ، بخشی از زندگی روزمره آن محسوب می شود.
تفلیس، پایتخت گرجستان، در محل تلاقی اروپا و آسیا و در امتداد دره رود کورا (متکواری) شکل گرفته است. موقعیت راهبردی این شهر در مسیرهای تجاری و نظامی، سبب شد که در طول تاریخ بارها میان حکومتهای مختلف دست به دست شود. حضور ایرانیان، بیزانسی ها، اعراب، مغولان، عثمانی ها و سپس امپراتوری روسیه، هر یک بخشی از فرهنگ، معماری و سازمان فضایی شهر را تحت تأثیر قرار داده اند.
برخلاف بسیاری از شهرها که در فرآیند نوسازی، آثار دوره های پیشین را از دست داده اند، تفلیس بخش قابل توجهی از این تنوع تاریخی را حفظ کرده است. همین ویژگی، امروزه این شهر را به یکی از شاخص ترین نمونه های منظر شهری تاریخی در منطقه قفقاز تبدیل کرده است.
آنچه تفلیس را متمایز می کند، صرفاً تعدد بناهای تاریخی نیست، بلکه نحوه همزیستی آنهاست. در یک مسیر کوتاه می توان از کنار کلیسایی متعلق به سده های میانی عبور کرد، به ساختمانی نئوکلاسیک از قرن نوزدهم رسید، سپس با خانه های سنتی گرجی دارای بالکن های چوبی رو به رو شد و در ادامه، اثری از معماری معاصر یا حتی ساختمانهای بر جای مانده از دوره شوروی را مشاهده کرد. این تغییرات ناگهانی، برخلاف انتظار، احساس آشفتگی ایجاد نمی کنند؛ زیرا همه این عناصر در طول زمان به بخشی از حافظه شهر تبدیل شده اند.
در بازدید میدانی، نخستین نکته ای که توجه را جلب می کرد، تفاوت آشکار میان خیابانهای اصلی و کوچه های فرعی بود. در محدوده میدان اروپا، خیابان روستاولی و بخشهایی از مرکز شهر، ساختمان هایی با نماهای کلاسیک، تناسبات منظم و مقیاس رسمی دیده می شوند که یادآور شهرهای اروپایی اواخر قرن نوزدهم هستند.
اما تنها با چند دقیقه پیاده روی و ورود به بافت قدیمی، فضای شهر کاملاً تغییر می کند. کوچه های باریک، خانه های دو یا سه طبقه با بالکن های چوبی، حیاط های مشترک، پله های سنگی و پنجره های رنگی، فضایی صمیمی تر و انسانی تر ایجاد می کنند. این تغییر تدریجی، یکی از جذاب ترین ویژگیهای تفلیس است؛ زیرا شهر را به مجموعه ای از تجربه های متفاوت فضایی تبدیل می کند.
در میان عناصر کالبدی شهر، خانه های سنتی گرجی جایگاه ویژه ای دارند. بالکن های چوبی که گاه تمام نمای ساختمان را در بر می گیرند، تنها عنصری تزئینی نیستند، بلکه بخشی از شیوه زندگی ساکنان محسوب می شوند. این فضاهای نیمه باز، امکان ارتباط بصری با خیابان، گفت و گو با همسایگان و استفاده از هوای آزاد را فراهم می کردند و نقش مهمی در شکل گیری روابط اجتماعی محله داشتند. به همین دلیل، ارزش این خانه ها تنها در زیبایی معماری آنها نیست، بلکه در بازتاب شیوه زندگی و فرهنگ شهری گرجستان نهفته است.
از منظر معماری، آنچه در تفلیس مشاهده می شود، نمونه ای از تداوم تاریخی کالبد شهر است. بسیاری از بناهای قدیمی، با وجود تغییر کاربری یا انجام مرمت، همچنان نقش خود را در ساختار شهری حفظ کرده اند. در اینجا، توسعه شهری به معنای حذف گذشته نبوده، بلکه لایه های جدید بر بستری تاریخی افزوده شده اند. همین پیوستگی سبب شده است که شهر، علی رغم تنوع بسیار، انسجام فضایی خود را از دست ندهد.
تفلیس را می توان شهری دانست که هویت خود را نه از یکنواختی معماری، بلکه از تداوم همین حافظه تاریخی به دست آورده است. حضور هم زمان بناهای متعلق به دوره های مختلف، نشانه ای از گسست نیست؛ بلکه بیانگر استمرار زندگی شهر در طول تاریخ است. در چنین بستری، هر خیابان و هر میدان، تنها یک فضای عبور نیست، بلکه بخشی از روایت شهر محسوب می شود. حرکت در میان این فضاها، نوعی خواندن تاریخ از خلال معماری است؛ تاریخی که نه در موزه ها، بلکه در زندگی روزمره شهروندان و در کالبد شهر ادامه یافته است.
حافظه شهر تفلیس در کالبد معماری
اگر معماری هر ساختمان را بتوان روایت بخشی از تاریخ دانست، شهر را نیز می توان مجموعه ای از این روایت ها تلقی کرد؛ روایت هایی که در کنار یکدیگر، حافظه جمعی یک جامعه را شکل می دهند. آلدو روسی در کتاب “معماری شهر”، شهر را پدیده ای فراتر از مجموعه ای از ساختمانها می داند و معتقد است که هویت شهر از طریق عناصر ماندگار آن، خاطره جمعی ساکنان و تداوم تاریخی کالبد شکل می گیرد. از این منظر، ارزش یک شهر تاریخی تنها در تعداد آثار ثبت شده یا قدمت بناها نیست، بلکه در توانایی آن برای حفظ ارتباط میان گذشته و زندگی امروز نهفته است.
تفلیس را می توان نمونه ای روشن از این نگرش دانست. در این شهر، بناهای تاریخی به اشیایی جدا افتاده در میان توسعه های جدید تبدیل نشده اند، بلکه همچنان بخشی از ساختار زنده شهر هستند. بسیاری از خانه های تاریخی هنوز مسکونی هستند؛ مغازه های کوچک در طبقه همکف ساختمانهای قدیمی فعالیت می کنند و کافه ها، گالری ها و فضاهای فرهنگی در دل همین بافت تاریخی شکل گرفته اند. به همین دلیل، گذشته در تفلیس صرفاً موضوعی برای بازدید گردشگران نیست، بلکه در زندگی روزمره شهروندان حضور دارد.
این تداوم، مهمترین عاملی است که مانع تبدیل شدن بافت تاریخی به فضایی ایستا و صرفاً موزه ای شده است. در بسیاری از شهرهای تاریخی، حفاظت از میراث فرهنگی به ایجاد محیط هایی منجر شده که اگرچه از نظر کالبدی سالم مانده اند، اما ارتباط خود را با زندگی معاصر از دست داده اند. در مقابل، تفلیس نشان می دهد که حفاظت زمانی موفق است که بناها و فضاهای شهری همچنان امکان حضور، استفاده و تجربه را برای مردم فراهم کنند. همین حضور مستمر، حافظه شهر را زنده نگه می دارد و به کالبد تاریخی معنا می بخشد.
یکی دیگر از ویژگیهای قابل توجه شهر، تنوع مقیاسهای فضایی است. خیابانهای عریض و رسمی، میدانهای شهری، کوچه های باریک و حیاط های مشترک، هر یک کیفیت متفاوتی از حضور را ایجاد می کنند. این تغییرات، حرکت در شهر را یکنواخت نمی کنند، بلکه تجربه ای متنوع و پویا به وجود می آورند. در بسیاری از بخشهای بافت تاریخی، عرض کم معابر و نزدیکی ساختمانها، حس صمیمیت و مقیاس انسانی را تقویت می کند؛ در حالی که میدانها و محورهای اصلی، امکان تجمع، رویدادهای شهری و تعاملات گسترده تر را فراهم می آورند. همین تنوع فضایی، یکی از عوامل پویایی تفلیس است.
رود کورا؛ عنصری طبیعی در سازمان فضایی شهر تفلیس
رود کورا (متکواری) نیز نقشی فراتر از یک عنصر طبیعی در ساختار شهر دارد. این رودخانه، از گذشته تاکنون، استخوان بندی فضایی تفلیس را شکل داده و بسیاری از محله های تاریخی در امتداد آن توسعه یافته اند. پلهای متعدد، مسیرهای پیاده و فضاهای باز حاشیه رود، ارتباط میان دو سوی شهر را برقرار کرده و به خوانایی ساختار شهری کمک کرده اند.
در بازدید میدانی، حضور رودخانه همواره در ادراک شهر محسوس بود. حتی زمانی که مستقیماً در کنار رود قرار نداشتیم، شیب خیابانها، دیدهای شهری و جهت گیری مسیرها، پیوند با آن را یادآوری می کردند. از نقاط مرتفع شهر نیز می توان همزمان بافت تاریخی، رودخانه و توسعه های جدید را مشاهده کرد؛ تصویری که نشان می دهد چگونه عناصر طبیعی و ساخته شده در کنار یکدیگر، سیمای امروز تفلیس را شکل داده اند.
این ارتباط میان توپوگرافی، رودخانه و بافت تاریخی، یکی از دلایل خوانایی شهر است. بر خلاف شهرهایی که توسعه های جدید ساختار طبیعی آنها را تحت الشعاع قرار داده است، در تفلیس هنوز می توان نقش عوارض طبیعی را در سازمان فضایی شهر مشاهده کرد. همین موضوع سبب شده است که چشم اندازهای شهری، علاوه بر ارزش بصری، در درک ساختار و هویت شهر نیز مؤثر باشند.
بازخوانی تجربه فضایی در منظر شهری تفلیس
تجربه حضور در تفلیس نشان می دهد که هویت شهری الزاماً از یکنواختی کالبد یا سلطه یک سبک معماری به دست نمی آید. آنچه این شهر را متمایز می کند، توانایی آن در حفظ گفت و گوی میان دوره های مختلف تاریخ است؛ گفت و گویی که در خیابانها، خانه ها، میدانها و فضاهای عمومی ادامه یافته و همچنان بخشی از زندگی شهروندان محسوب می شود.
تفلیس ثابت می کند که شهر، موجودیتی پویاست؛ موجودیتی که هر نسل، لایه ای تازه بر آن می افزاید، بی آنکه لایه های پیشین را به طور کامل از میان ببرد. همین تداوم تاریخی است که به شهر هویت می بخشد و آن را از مجموعه ای از ساختمانها به مکانی دارای حافظه جمعی تبدیل می کند.
شاید مهمترین ویژگی تفلیس نیز همین باشد؛ اینکه گذشته در آن به نمایش گذاشته نشده، بلکه همچنان زندگی می کند. هر کوچه، هر بالکن چوبی، هر میدان و هر بنای تاریخی، بخشی از روایتی است که هنوز پایان نیافته است. از این منظر، تفلیس نه فقط شهری برای بازدید، بلکه شهری برای خواندن است؛ شهری که تاریخ خود را در کالبد معماری و در تجربه روزمره ساکنانش حفظ کرده و همین ویژگی، آن را به یکی از ارزشمندترین نمونه های منظر شهری تاریخی در منطقه قفقاز تبدیل می کند.
منابع
- Rossi, Aldo. 1982. The Architecture of the City. MIT Press.
- UNESCO. 2011. Recommendation on the Historic Urban Landscape. Paris.
- ICOMOS. 2011. The Valletta Principles for the Safeguarding and Management of Historic Cities, Towns and Urban Areas.
- Gachechiladze, R. 2015. Georgia: Geographical Review. Springer.
مقاله حاضر، دستاورد سفر پژوهشی جمعی از دانشجویان معماری منظر دانشگاه های بینالمللی امام خمینی، شهید رجایی، تهران، شهید بهشتی و دانشگاه آزاد واحد علوم تحقیقات به کشورهای ترکیه، گرجستان و ارمنستان در تابستان 1402 است که با راهنمایی دکتر سید بهشید حسینی، دکتر محمدرضا مهربانی گلزار و دکتر مهدی فاطمی تنظیم شده است.
